Büyük Kovuluş

1662 yılında, 2000-2500 kilise adamı İngiltere ile Galler’deki devlet kilisesinden kovuldu.1 Bu olay Büyük Kovuluş (İng. The Great Ejection) olarak bilinir.2 Bu kovuluş doktrinsel sapkınlık nedeniyle mi oldu? Aslında tam tersi; kovulanlar, devlet kilisesinin kurallarına ve insani geleneklerine değil, Kutsal Kitap’ın öğretilerine bağlı kalmak isteyen insanlardı. Bu olayın arkasında neler vardı? Kısaca bakalım.

Kiliseden kovulanlar, Kutsal Kitap’ın öğretilerine bağlı kalmak isteyen insanlardı.

1600 yıllarında İngiltere, ruhani olarak üç öğreti duruşu arasında toplumca mekik dokuyordu.   Birincisi, Roma Katolik etkisi vardı; genel olarak çok güçlüydü ve devlet kilisesi üzerinde etkisi büyüktü. İkincisi, tabii devlet kilisesi vardı. Üçüncüsü, devlet kilisesinin bünyesinde Kutsal Kitap ilkelerine en sadık kalan imanlılar vardı. Bu üçüncü gruba “Püritenler” (veya Geleneklere Uymayanlar/Aynı Görüşte Olmayanlar; İng. Nonconformists/Dissenters) denirdi3 ve aralarında Baptistler, Presbiteryenler, Kutsal Kitap’a daha sadakatle bağlı kalan Anglikanlar, bağımsızlar ve başka mezheplerden olan kişiler vardı. Çoğunlukla bu Püritenler, Reformcu bir tanrıbilimsel görüşe sahiptiler. 

Püriten olan Oliver Cromwell ve oğlu Richard Cromwell’in Britanya devlet yöneticiliğinden sonra, “Stuart Hanedanı'ndan (babası idam edilmiş kral I. Charles olan) II. Charles Londra'ya 23 Nisan 1661'de gelip taç giymiştir. Bu yeni Krallık rejimi İngiliz tarihçileri ile Restorasyon devri olarak anılır.”4  O dönemde “Presbiteryenler, II. Charles’ı yeniden tahta çıkartmada baş rol oynadılar. Yeni rejim ise, onlara karşı sürekli olarak düşmanca davrandı. Anglikan dua kitabının tüm ayrıntılarıyla kabul edilmesini gerektiren ve Anglikan olmayan İngilizleri cezalandıran kanunlar çıkarıldı.”5    

Örneğin, 1662 yılında İngiltere’nin parlamentosu tarafından “Tekbiçimlilik Yasası” geçirildi. Bu yasada öngörülen ibadet tamamen onaylı ayin kitabına (“Ortak Dua Kitabı”, İng. Book of Common Prayer) göre olacaktı ve her hizmet eden kilise liderinin pispokos tarafından görevine atanması gerekiyordu. Peki asıl sorunlar neydi? Birincisi, Ortak Dua Kitabı’nda geçen her şey Kutsal Kitap’a göre değildi ve dolayısıyla bazı kilise liderleri neredeyse bir köle gibi o ayin kitabını izlemek istemedi. İkincisi, birçok kişi yerel topluluklarda sadık ve etkili bir hizmette bulunuyordu ama bir devlet kilisesi piskoposu tarafından görevlerine atanmadıkları için bu yeni yapılan yasa nedeniyle artık onlar suçlu duruma düşmüş sayılıyordu.  

İngiltere’deki genel ruhani ortam ve Tekbiçimlilik Yasası’nın getirdiği bazı sonuçlar bir yazıda şöyle açıklanır:

Onlar genel olarak yaşamın daha pak olmasını isteyen kişilerdi ve bu nedenle onlara Püritenler adı verildi.

…ülkede birbirine karşıt ve güçlü üç grup ortaya çıktı: Roma Kilisesi’nin öğreti ve törenlerini uygulayan ve başkalarının da uygulamasını isteyen, ancak Papa’ya değil, İngiliz Kraliyet Ailesi’ne sadık olan İngiliz tarafı ya da Kiliseciler; Papa yandaşları ya da Roma hiyerarşisinin yetkisini destekleyenler ve diğerlerinin hoşlanmadığı öğretileri vurgulayan (doktrinci) Protestanlar. Bu sonuncular, parlamento İngiltere Kilisesi’nin ibadet kılavuzunu (liturji) oluşturduğunda, dinsel konularda Kutsal Kitap dışında başka bir yetkili tanımadıklarından buna uymayı reddettiler. Onlar davranış biçimleri açısından ağırbaşlı, tapınma açısından daha yalın ve genel olarak yaşamın daha pak olmasını isteyen kişilerdi ve bu nedenle onlara Püritenler adı verildi. Önceleri bu ad alay etmek amacıyla verilmişti ama kısa zamanda onurlandırıcı bir isim haline dönüştü. Her üç grup da hoşgörüsüzdü ve yüz elli yıldan uzun bir süre İngiliz Kiliseciler, Roma Katolikleri ve Püritenler arasında her gruptan birçok kişinin Amerika ormanlarında esenlik aramasına neden olan güçlü bir çatışma vardı.6

Üstelik 1664 yılında imanlıların ellerini bağlayan bir başka yasa yapıldı. Geçirilen “Dini Toplantı Yasası” (İng. Conventicle Act of 1664), İngiltere Kilisesi’nin izni/onayı olmaksızın beşten fazla kişinin dini amaçla bir araya gelmesini yasakladı.7  Sonraki yılda da “Beş Mil Yasası” (İng. Five Mile Act of 1665) yürürlüğe geçti; bu yasaya göre, kiliseden uzaklaştırılan/kovulan kilise adamları (pastör, çoban vs.) kovuldukları kiliseden en az 5 millik (8 km) bir mesafede durmaları gerekiyordu.8  Daha da sonra, ikinci bir “Dini Toplantı Yasası“ (İng. Conventicle Act of 1670) yürürlüğe geçince, tahrik edici veya ayaklandırıcı sayılan bu toplantılara katılan kişilere para cezası öngörüldü. Evini toplantı yeri olarak kullananların para cezası daha da yüklüydü.9  Ayrıca, bu dönemde kovulanlar Cambridge ve Oxford üniversitelerinde okuyamıyorlardı ve kamu hizmetlerinden men ediliyorlardı.10  Bazıları hapse bile atıldılar. Örneğin, “John Bunyan (1628-1688) Bedford Cezaevi’nde on iki yıl hapis yattı.“11  Anlaşılan, o zamanlarda bu “Hristiyan” sayılan ülkede, Kutsal Kitap’a göre sadık bir şekilde tapınmak ve hizmet etmek isteyenler için her şey kolay ve rahat değildi. 

Luther, Calvin ile Zwingli’nin çabalarıyla başlayan Protestan Reformasyon, Püritenler tarafından pratiğe döküldü. Püritenler ilk reformcuların öğrettiklerini edebiyat, hukuk, siyaset ve başka birçok alanda uyguladılar ve böylece Mesih’e yaraşır bir şekilde yaşadılar. Alman yazar Goethe’nin yazdığı gibi, “Yetenek sükunette, karakter insani hayatın tam akışında oluşur” (vurgu benim). Doğru öğreti, doğru yaşantıyla sonuçlanmalıdır. Çoğunlukla kovulanlar bu ilkeyi yaşayan insanlardı.

Bu kovulanlardan bize kalan o kadar büyük bir emanet var ki bunu bu kısa yazıda anlatmam mümkün değil; emanetleri yazdıklarıdır.

Peki, bu kovulanlar bizi niye ilgilendirsin bugün? Aslında anlattığım bu örnek önemsiz bir şey değildir. Zulme karşın Kutsal Kitap’ın ışığıyla aydınlanmış olan vicdanlarına sadık bir şekilde iman yoluna yürümeye devam etmeleri, şaşılacak, hatta doğaüstü bir zaferdir. Aynı zamanda bu kovulanlardan bize kalan o kadar büyük bir emanet var ki bunu bu kısa yazıda anlatmam mümkün değil; emanetleri yazdıklarıdır. Kovulanların arasında Joseph Alleine (Uyanın ve Yaşayın), Richard Baxter (İhtiyacımız Olan Önderlik12 )13 , John Bunyan (Çarmıh Yolcusu [İnanlının Yolculuğu])14 , John Flavel15 , Stephen Charnock16 , John Owen (Her Hıristiyanın Bilmesi Gerekenler; Sonsuzluk Yolcuları)17 , Thomas Watson18 , Thomas Manton19 , John Howe20  ve Ralph Venning21  vardır. Görüldüğü gibi, bu adamların kitaplarından bazıları, en az beşi, Türkçeye kazandırılmıştır. Ayrıca o dönemlerde yaşayan ve sadakatle hizmet eden bu imanlılardan bize kalan şu meşhur, gayet köklü ve kapsamlı inanç bildirgeleri de vardır:  I. Londra Baptist İnanç Bildirgesi (1644); Westminster İnanç Bildirgesi (1646-47); Savoy İnanç Bildirgesi (1658); II. Londra Baptist İnanç Bildirgesi (1677, 1689).22

Onlar kovulalı 350 yıl oldu. Büyük sadakat örnekleri, yazdıklarıyla bize iletilen deneyimleri ve derin düşünceleri bizim için kocaman birer bereket kaynağıdır.23 Bunca yıl sonra bu kitaplarının basımına hâlâ devam edilmesi bir tesadüf değildir; içerikleri süt değil, katı yiyecektir. Öyleyse, kütüphanenizden eksik olmasın, bu adamların Türkçeleştirilmiş kitapları bulunsun ve tozlanmasın, çünkü onlardan öğrenilecek daha çok şey var. 

Türkçeye çevirilen Püriten kitapları için kaynak ayrıntıları:

• Joseph Alleine, Uyanın ve Yaşayın, çev. Nur Nirven (İstanbul: Haberci, 2009)
• Richard Baxter, İhtiyacımız Olan Önderlik, çev. Lois Collier (İstanbul: Kaya Basın Yayın Dağıtım, 1999) < http://www.presbiteryen.org/Mwneed2.pdf >
• John Bunyan, Çarmıh Yolcusu, çev. Umut Alper Ceylan (İstanbul: Bütün Dünya Kitaplığı, 2003).  Birkaç eski çevirisi de kullanılmış olarak bulunabilir: Osmanlıca olarak Hac Yolunda, çev. Mustafa Necati (İstanbul: Amerikan Misyoner Heyeti, 1923); Mümin’in Yolculuğu, çev. Nurhan Acar & Paul Nilson (İstanbul: Amerikan Bord Neşriyat Dairesi, 1961); İnanlının Yolculuğu, çev. Bünyamin Candemir (İstanbul: Doyuran, 1987). Bu kitabı şu sıralar en ucuz fiyata satan: < www.ilknokta.com >
• John Owen, Her Hıristiyanın Bilmesi Gerekenler, çev. Baturalp Bal (Ön Asya Basın Yayın Dağıtım, 2000)
• John Owen, Sonsuzluk Yolcuları, çev. Nur Nirven (İstanbul: Haberci, 2009) 

• 1Bu devlet kilisesi genelde Anglikan veya İngiliz/İngiltere Kilisesi [İng. Church of England] olarak bilinir.
• 2“The Great Ejection”, Wikipedia, http://en.wikipedia.org/wiki/Great_Ejection > (22 Mart tarihinde erişilmiştir) Ayrıca bu konuda, Gary Brady’nin “The Great Ejection” (Reformation Today 246, Mart-Nisan 2012, s. 9-16) başlıklı makalesi tavsiye edilir.
• 3“Püriten”, Vikipedi, http://tr.wikipedia.org/wiki/Püriten > (26 Mart 2012 tarihinde erişilmiştir)
• 4“Oliver Cromwell”, Vikipedi, http://tr.wikipedia.org/wiki/Oliver_Cromwell > (11 Mayıs 2012 tarihinde erişilmiştir)
• 5G. Barker, O’nun İzinde: Hıristiyanlık ve Laiklik Tarihi (İstanbul: Zafer Matbaası, 1985), s. 168.
• 6“Life in 17th Century England”, publicbookshelf.com, http://www.publicbookshelf.com/public_html/Our_Country_Vol_1/life17th_dh.html > (22 Mart 2012 tarihinde erişilmiştir)
• 7“Conventicle Act 1644”, Wikipedia, http://en.wikipedia.org/wiki/Conventicle_Act_1664 > (26 Mart 2012 tarihinde erişilmiştir)
• 8“Five Mile Act 1665”, Wikipedia, http://en.wikipedia.org/wiki/Five_Mile_Act_1665 >  (26 Mart 2012 tarihinde erişilmiştir)
• 9“Conventicles Act 1670”, Wikipedia, http://en.wikipedia.org/wiki/Conventicles_Act_1670 > (26 Mart 2012 tarihinde erişilmiştir)
• 10Tim Ashcraft, “The Great Ejection (August 24, 1662)”, TheoSource, https://theosource.blogspot.com/2007/08/great-ejection-august-24-1662.html >  (14 Ocak 2026 tarihinde erişilmiştir)
• 11G. Barker, s. 168.
• 12Bu kitaba şu linkten ulaşılabilir: http://www.presbiteryen.org/Mwneed2.pdf > (9 Mayıs 2012 tarihinde erişilmiştir)
• 13“Works by Richard Baxter”, Christian Classics Ethereal Library, http://www.ccel.org/ccel/baxter?show=worksBy > (9 Mayıs 2012 tarihinde erişilmiştir)
• 14“Works by John Bunyan”, Christian Classics Ethereal Library, http://www.ccel.org/ccel/bunyan?show=worksBy > (9 Mayıs 2012 tarihinde erişilmiştir).  Ayrıca Hıristiyanlık Tarihi (İstanbul: Yeni Yaşam Yayınları, 2004, s. 394-395) adlı kaynak içinde John Bunyan hakkında kısa ama yararlı bir makale var. Bunyan’ın Çarmıh Yolcusu adlı kitabı dünyanın en çok satan kitaplardan biridir, 200’den fazla dile çevirilmiştir ve orjinal yayın tarihinden (1678) bu yana İngilizcesi hiçbir zaman baskı dışı kalmamıştır. http://en.wikipedia.org/wiki/The_Pilgrim%27s_Progress > (10 Mayıs 2012 tarihinde erişilmiştir)
• 15“Works by John Flavel”, Christian Classics Ethereal Library, http://www.ccel.org/ccel/flavel?show=worksBy > (9 Mayıs 2012 tarihinde erişilmiştir)
• 16“Works by Stephen Charnock”, Christian Classics Ethereal Library, http://www.ccel.org/ccel/charnock?show=worksBy > (9 Mayıs 2012 tarihinde erişilmiştir)
• 17“Works by John Owen”, Christian Classics Ethereal Library, http://www.ccel.org/ccel/owen?show=worksBy > (9 Mayıs 2012 tarihinde erişilmiştir)
• 18“Works by Thomas Watson”, Christian Classics Ethereal Library, http://www.ccel.org/ccel/watson?show=worksBy > (9 Mayıs 2012 tarihinde erişilmiştir)
• 19“Works by Thomas Manton”, Christian Classics Ethereal Library, http://www.ccel.org/ccel/manton?show=worksBy > (9 Mayıs 2012 tarihinde erişilmiştir)
• 20“Works by John Howe”, Christian Classics Ethereal Library, http://www.ccel.org/ccel/howe_john?show=worksBy > (9 Mayıs 2012 tarihinde erişilmiştir)
• 21“Ralph Venning”, The Digital Puritan, https://digitalpuritan.net/ralph-venning/ > (14 Ocak 2026 tarihinde erişilmiştir)
• 22Erroll Hulse, “Chapter 1. The 1689 Confession – Its History and Role Today,” Our Baptist Heritage (Pensacola, Florida: Chapel Library, 1993), s. 1-31, özellikle Kısım 1.2 (s. 5-9).  II. Londra Baptist İnanç Bildirgesi 1677’de hazırlandı ama zulümden dolayı yayımlanamadı. Ancak Protestan olan Kral William ve Kraliçe Mary’nin yolunu açtırdıkları kansız “Ulu Devrim” (İng. Glorious Revolution [1688]) ile 1689 yılında yayımlanabildi. Bkz. “Dokuz Yıl Savaşı: 1687-88 dönemi”, Vikipedi, http://tr.wikipedia.org/wiki/Dokuz_Y%C4%B1l_Sava%C5%9F%C4%B1 #1687.E2.80.9388_d.C3.B6nemi > (14 Mayıs 2012 tarihinde erişilmiştir).
• 23Tanrıbilimsel olarak Püritenlerin ardından giden, yazdıklarından çok fayda gören ve vizyon alan bazı vaizlere ve tanrıbilimcilere minnet borçluyuz. Örneğin, George Whitefield, Jonathan Edwards, J.C. Ryle, Charles H. Spurgeon, D. Martyn Lloyd-Jones ve J.I. Packer bunlardandır. Püritenler ve ardından gidenlerin müjdesel Hristiyanlık üzerindeki etkisini açıklayan ve değerlendiren şu dört kaynak tavsiye edilir: J.I. Packer, Among God’s Giants: Puritan Vision of the Christian Life (Eastbourne, U.K.: Kingsway, 1991); Erroll Hulse, Who are the Puritans?… and what do they teach? (Darlington, U.K.: Evangelical Press, 2000); Mark A. Noll, The Rise of Evangelicalism: The Age of Edwards, Whitefield and the Wesleys (Downers Grove, Illinois: InterVarsity Press, 2003); Joel R. Beeke ve Randall J. Pederson, Meet the Puritans: With a Guide to Modern Reprints (Reformation Heritage Books, 2006). Özellikle hizmet alanında, Mark Deckard’ın Helpful Truth in Past Places: The Puritan Practice of Biblical Counseling (Mentor/Christian Focus, 2009) adlı kitabı, Püritenlerin Kutsal Kitap’ın ilkelerine dayanan danışmanlığa yaklaşımlarını ve yöntemlerini derin ama pratik bir şekilde açıklar.